Status

 

W istnienie wielkiego lądu wokół geograficznego bieguna południowego wierzono już w czasach starożytnych, ale fantastyczne o nim wyobrażenia nie miały oparcia w rzeczywistości. Nieprzyjazne wody Oceanu Południowego długo odstraszały żeglarzy i w efekcie Antarktyda odkryta została dosyć późno. Wyspy leżące wokół Antarktydy zostały poznane w XVIII: w 1772 odkryto Wyspy Księcia Edwarda, w 1775 Georgię Południową i Sandwich Południowy, a później kolejne archipelagi. Odkrycia kontynentu Antarktydy dokonała rosyjska ekspedycja naukowa pod dowództwem F.F. Bellingshausena i M.P. Łazariewa w 1820 roku. W styczniu 1895 Norweg Carlsten Borchgrevink jako pierwszy wylądował na wybrzeżu kontynentu. Rozpoczęła się intensywna eksploracja Antarktydy, zarówno w celu poznania, jak i eksploatacji zasobów kontynentu. Kolejne państwa wysyłały ekspedycje badawcze i powołując się na prawa odkrywców wysuwały roszczenia terytorialne. Chodziło zarówno o uzyskanie baz kontrolujących żeglugę na południowych drogach morskich, jak i o dostęp do bogactw naturalnych. W 1908 Anglicy przejęli kontrolę nad Falklandami, w 1923 o wydzielenie własnej strefy upomniała się Nowa Zelandia, a następnie kolejne państwa: Francja (1924), Australia (1933), Norwegia (1934) i USA (1939). Po drugiej wojnie światowej do walki o wpływy włączył się Związek Radziecki - w 1950 roku zawiadomił wszystkie państwa wysuwające takie roszczenia o nieuznawaniu podziału Antarktydy.

Foto: NOAA
Wyprawa antarktyczna - XIX w.

W 1959 roku 12 państw zawarło Traktat Antarktyczny, określający zasady współpracy przy rozwiązywaniu delikatnych problemów związanych z tą częścią świata. W dokumencie tym zadeklarowano swobodę badań naukowych i współpracę międzynarodową w tej dziedzinie. Obszar Antarktydy uznano za strefę neutralną i zdemilitaryzowaną, zakazano prowadzenia prób z jakimkolwiek rodzajem broni. Sygnatariuszami Traktatu były: Argentyna, Australia, Belgia, Chile, Francja, Japonia, Nowa Zelandia, Norwegia, RPA, Wielka Brytania, USA i ZSRR. Wkrótce również inne kraje zgłosiły chęć przystąpienia do tego porozumienia i do chwili obecnej podpisało je 37 państw. Polska podpisała Traktat Antarktyczny w 1961 roku, a w roku 1977 stała się członkiem Państw Sygnatariuszy Traktatu Antarktycznego (ATCM), uzyskując w ten sposób prawo uczestniczenia w spotkaniach konsultatywnych. Było to możliwe dzięki dużemu zaangażowaniu naszego kraju w badania tego kontynentu (założenie stacji im. H.Arctowskiego, liczne wyprawy naukowe).
W wyniku współpracy międzynarodowej Traktat Antarktyczny był uzupełniany dalszymi porozumieniami np. w 1978 roku wprowadzono Konwencję o Ochronie Fok Antarktycznych, a w 1982 roku Konwencję o Ochronie Żywych Zasobów Antarktyki.

Obecnie w Antarktyce istnieje ok. 50 stałych stacji badawczych. W sumie latem przebywa w nich ok. 4 000, a zimą ok. 1 000 osób. Nie są to stali mieszkańcy Antarktydy, gdyż ekipy są wymieniane. Dłuższe przebywanie w tak skrajnych warunkach jest bardzo wyczerpujące i trudne. Jedynym produktem Antarktydy, z jakiego korzystają ludzie, jest woda w stanie stałym. Poza tym wszystko, co potrzebne do życia, odżywiania się, ogrzewania i oświetlenia, musi być dostarczone z zewnątrz.

Wzrastająca ilość stacji naukowych, a tym samym i ludzi, stwarza ogromne niebezpieczeństwo coraz większego zanieczyszczenia środowiska naturalnego. Jego ochrona jest w tej sytuacji ważnym problemem o którym muszą pamiętać państwa-sygnatariusze Układu Antarktycznego. Państwa te uzgodniły wprawdzie zasady ochrony środowiska naturalnego Antarktydy, lecz mimo to wielu negatywnych skutków działalności człowieka nie da się tu całkowicie wyeliminować.

Niekorzystny wpływ na środowisko naturalne Antarktydy ma także wzrastający ruch turystyczny. Grupy wycieczkowe przypływają na wybrzeża Antarktydy luksusowymi statkami, jak również pojawiają się w głębi kontynentu dzięki transportowi lotniczemu. Niszczona jest skąpa roślinność, niepokojone są zwierzęta, zaśmiecane są trasy wycieczkowe. Coraz częściej organizacje ekologiczne apelują o ograniczenie ruchu turystycznego na tym kontynencie.

Foto: Wikipedia
Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego
 
Foto: http://ksblog.wordpress.com/page/2/
Przylot ekipy badawczej na stację antarktyczną McMurdo