Niezwykłe ryby - błazenki

 

Amphiprion ocellaris

Błazenki, amfipriony, ryby klowny, ryby ukwiałowe - tak nazywane są ryby z rodzaju Amphiprion. Określenia: błazenki i ryby klowny nawiązują do jaskrawego ubarwienia oraz charakterystycznego, niezbyt może zgrabnego sposobu pływania tych ryb. Nazwa "ryby ukwiałowe" wskazuje na związki amfiprionów z ukwiałami.

Rodzaj Amphiprion obejmuje 27 gatunków, występujących na rafach koralowych Indopacyfiku. Są to nieduże rybki, osiągające maksymalnie 15 cm długości. W warunkach sztucznych (akwariach) dorastają do ok. 10 cm. Żyją zwykle do 12 lat (w akwariach do 18 lat). Odżywiają się fito i zooplanktonem, przynoszonym przez prądy wodne.

Wszystkie błazenki żyją w symbiozie z ukwiałami. W środowisku naturalnym rolę ich gospodarza spełnia ok. 10 gatunków ukwiałów, należących m.in. do rodzajów: Entacmaea, Heteractis, Stichodactyla. Ukwiały te, jak wszystkie inne koralowce, posiadają charakterystyczne czułki zaopatrzone w tysiące parzydełek. Dzięki nim ukwiał może bez trudu obezwładniać nawet duże zwierzęta morskie, w tym: ryby. Jednak błazenki są wśród tych zabójczych czułków bezpieczne. Jak to możliwe? Mechanizm tego zjawiska nie jest do końca wyjaśniony. Przypuszcza się, że w trakcie ewolucji błazenki posiadły zdolność wytwarzania śluzu naśladującego wydzielinę ukwiałów.

Czułki ukwiałów pokryte są śluzem, zabezpieczającym przed atakiem własnych parzydełek. Wydzielina każdego ukwiała ma swój indywidualny skład, więc błazenki nie są uodpornione na parzydełka wszystkich ukwiałów, ale tylko jednego - swego gospodarza. Nie jest to umiejętność wrodzona - muszą nauczyć się go rozpoznawać. Błazenek, który chce się zadomowić w jakimś ukwiale podpływa ostrożnie do niego, najpierw dotyka go tylko końcami płetw, potem wpływa coraz śmielej miedzy czułki. W tym czasie wytwarza śluz naśladujący wydzielinę swego przyszłego partnera. Od tej chwili parzydełka gospodarza nie są dla niego groźne. Oczywiście spotkanie z czułkami innego ukwiała może się skończyć śmiercią. Jeśli z jakiś przyczyn partnerzy (błazenek i ukwiał) zostaną rozdzieleni na dłuższy czas, błazenek traci zdolność wytwarzania specyficznego śluzu i cały rytuał "zapoznawania się" powtarza się od nowa.

Związek między błazenkiem i ukwiałem jest jednym z najlepszych i najbardziej znanych przykładów wzajemnej współpracy w podwodnym świecie. Jest to związek symbiotyczny, który można bliżej określić jako protokooperację. Jest on korzystny dla obu współżyjących ze sobą gatunków, lecz nie jest nieodzowny do życia. Wydaje się, że w warunkach naturalnych związek ten jest niezbędny dla błazenków, gdyż raczej nie spotyka się ich poza ukwiałami, natomiast wiele ukwiałów potrafi sobie radzić bez swoich rybich partnerów.
Amphiprion ephippium
Amphiprion clarkii
Amphiprion polymnus
Amphiprion nigripes

Jakie korzyści z tego współżycia mają błazenki a jakie ukwiały?

1. Błazenki

 

  • Błazenki żyjące wśród parzących czułków ukwiała są chronione przed drapieżnikami. Żaden z nich nie odważy się wpłynąć między czułki, bo skończy się to dla niego śmiercią. Błazenki są słabymi pływakami i bez ochrony ukwiała szybko giną w paszczach drapieżców. Dlatego też błazenki nigdy nie oddalają się dalej niż na 1 m od swego gospodarza, w razie zagrożenia muszą mieć możliwość powrotu i ukrycia się wśród czułków ukwiała.
  • Pływanie i ocieranie się o ciało ukwiała jest rodzajem stymulacji dotykowej, która pobudza błazenka do wydzielania większej ilości ochronnego śluzu. Potwierdzają to doświadczenia z użyciem sztucznego ukwiała. Błazenki, które przebywały w jego pobliżu, po przeniesieniu do żywego gospodarza potrzebowały mniej czasu na zaaklimatyzowanie się.
  • Błazenki mogą odżywiać się resztkami pokarmu ukwiała. Zdarza się, że wpływają do jego jamy chłonąco-trawiacej i tam zjadają niestrawione resztki jakiś większych ofiar.
  • Istnieją przypuszczenia, że błazenki mogą uzyskiwać jakieś związki odżywcze z ciała ukwiała. Zdarza się bowiem, że błazenki odgryzają końcówki czułków - może to być wprawdzie chęć pomocy w usuwaniu porażonych martwicą tkanek ukwiała, ale w ten sposób mogą też osiągać pewne korzyści. Mogą pozyskiwać jakieś niezbędne im składniki. Istnieje również hipoteza mówiąca, że parzydełka z odgryzionych części ciała ukwiała mogą stymulować procesy trawienne błazenka.

 

2. Ukwiały

 

  • Błazenki odstraszają drapieżniki żywiące się ukwiałami tj. ryby ustnikowate (Chaetodontidae). Ukwiały współżyjące z błazenkami mają duże tarcze okołogębowe nie mogą więc wciągać czułków i zamykać się jak inne ukwiały. Ich ochroną przed tymi drapieżnikami są błazenki, które przeganiają potencjalnych agresorów. W akwariach gdzie nie ma drapieżników ukwiały te równie dobrze rozwijają się bez błazenków.
  • Obecność małych i "bezbronnych" błazenków może zwabiać nieostrożne ryby - drapieżniki, które stają się ofiarami zabójczych czułków ukwiała.
  • Ukwiały mogą korzystać z resztek pożywienia rybki oraz planktonu wprowadzanego do jego wnętrza przez prądy wodne wywoływane ruchem błazenków.
  • Błazenki poruszając się wśród czułków powodują ruchy wody, pomagające w usuwaniu zbędnych produktów przemiany materii ukwiała i sprzyjające szybszej wymianie gazowej.
  • Rybki dostarczają ukwiałom silnie skoncentrowanych związków biogennych, będących produktami ich metabolizmu. Biogeny są niezbędne do wzrostu zooksantelli - symbiotycznych glonów występujących w ciele ukwiałów. Dlatego też w obecności błazenków ukwiały szybciej przyrastają np. u Entacmaea pojawiają się bulwiaste zakończenia czułków, co może świadczyć o właściwym poziomie biogenów.
  • Błazenki utrzymują czułki ukwiała w czystości wyjadając nagromadzone wśród nich cząstki pokarmowe.
  • Błazenki poprzez "ocieranie się" o czułki ukwiała utrzymują je w dobrej kondycji.

Związki między ukwiałami i błazenkami nie są jeszcze do końca poznane. Zwierzęta te są obiektem licznych eksperymentów naukowych, mających na celu dokładne zbadanie istniejących interakcji.

Błazenki mogą żyć pojedynczo lub w małych grupach, najczęściej jednak żyją w parach. Para błazenków (większa samica i mniejszy od niej samiec) zwykle zasiedla jednego ukwiała, przepędzając inne błazenki chętne do zamieszkania ma danym ukwiale.

Błazenki składają ikrę (każdorazowo do 25000 ziaren) na podłożu obok "stopy" ukwiała pod bezpośrednią osłoną jego czułków. Dzieje się to w rytmie księżycowym, co 27 dni. Ikra strzeżona jest przez samca, a wylęg odbywa się w ciemnościach, mniej więcej po 7-10 dniach. Larwy, nie będące jeszcze właściwym narybkiem, przechodzą do powierzchniowej warstwy planktonowej i tam się rozwijają. Niewiele przeżywa ten okres, a nieliczne, którym się to udaje, muszą mieć możliwie szybko zapewnione bezpieczne miejsce pod osłoną ukwiałów. Początkowo młode błazenki osiedlają się w ukwiałach z gatunków drobnych. Gdy podrosną wyruszają na poszukiwanie mieszkania ostatecznego (dużego ukwiała), którego będą strzec jako własne terytorium. Wszystkie młode błazenki są samcami, dopiero później część z nich zmienia płeć stając się samicami. Sam sposób zmiany płci i doboru w pary jest słabo poznany.
Amphiprion frenatus Amphiprion sandaracinos

Niekiedy błazenki żyją w małej grupie (na bardzo dużych ukwiałach). Wtedy w takiej grupie jest tylko jedna (płodna) samica, reszta ryb to samce. Samica odbywa tarło tylko z samcem najbardziej dominującym, lecz jeśli zginie lub zostanie usunięta, samiec ten zmienia płeć (staje się samicą), a jego miejsce zajmie następny w kolejności. Pozostałe przesuną się o jedno miejsce do góry. Taka zdolność do zmiany płci i przeciwstawiania się niesprzyjającym warunkom gwarantuje zachowanie ciągłości gatunku.